اين خانه بعد از به توپ بسته شدن مجلس شوراي ملي در سال 1287 هجري شمسي ،مركز تجمع جمعي از برجسته ترين چهره هاي مشروطه در آذربايجان بوده و در جنگهاي 11 ماهه تبريز عليه نيروهاي دولتي ،ستاد فرماندهي و محل تشكيل جلسات مجاهدين مشروطه بشمار ميرفت . تصميم مهم و انقلابي پايين آوردن پرچمهاي سفيد تسليم در مقابل قواي محمد عليشاه قاجار در همين خانه گرفته شده است .

بنا با قسمت الحاقي آن در زميني به مساحت 1300 متر مربع و با دو طبقه اندروني و بيروني حاصل ذوق هنرمندانه معمار تبريزي به نام حاج ولي معمار است سالها در روسيه ساكن بود و پس از بازگشت به تبريز در سال 1247 شمسي آن را بنا نهاد . ويژگيهاي خاص دوران قاجار ، تزئينات چشمگير و به كار گيري نورگيرهاي زيبا و چشم نواز موسوم به كلاه فرنگي با ستونها و سر ستونهاي گجبري شده ، پنجره ارسي ، درهاي منبت كاري شده در اتاق اصلي موسوم به طنبي و غلام گردش دور راه پله ، هركدام به نوعي ذوق و هنر هنر مندان را به نمايش گذاشته و آن را به يك نمونه منحصر به فرد تبديل كرده است .بنا به لحظ اهميت تاريخي در سال 1354 شمسي به شماره ثبت 1171 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده و در سال 1367 توسط سازمان ميراث فرهنگي كشور خريداري شده است.

اين بنا علاوه بر دوران مشروطيت ، در دوران خود مختاري آذربايجان مابين سالهاي 1324 تا 1325 نيز محل تجمع سران فرقه دموكرات آذربايجان بوده و تصميمات و جلسات اين حزب در همين مكان برگزار مي شد .

از اشياي جالب توجه اين موزه مي توان به فرش مشروطه كه در قره باغ آذربايجان و از پشم خالص و با قدمت 80 تا 90 سال كه اشعار تركي در رابطه با جنبش مشروطه ي ايران بافته شده اشاره كرد و متن اشعار بافته شده را در زير مي خوانيد :

 فرش مشروطه

باشلاندي ايكي ايل بوندان ازل شورش ايران

ياشاسين مشروطه آباد اولســون ملك ايران

استرديله مشروطه نــــي كي حر اولا انسان

مين لرجه بويولدا وئرلان صونكـــــــره قــوربان

فتح اولدي بو تاريخـــــــــــده چون قلعه تهران

ياشاسين مشروطه آباد اولســون ملك ايران

مين دوقــــــــــوزيوز دوقــــــــوز ميـــلادي ايول

مين اوچ يوز ايگرمي يدي شهر شعــــــــــبان

هم چنين در اين موزه مي توان به اسلحه كمري ستار خان و تمبر هاي قاجاريه و تعداد زيادي از نشريه هاي محلي و روزنامه هاي مختلف ايران آن زمان ، نشان هاي لياقت منقوش به عكس ستارخان و باقرخان كه به افراد مختلف اعطا مي شد ، گلوله هاي توپ ، تابلوهاي نفيس و منحصر به فرد اشاره كرد . دو عدد از اين تابلو ها كه مربوط به عكس ستارخان و باقرخان است كلا از سنگ ريزه هاي با رنگ هاي متنوع و چيده شدن در كنار هم درست شده كه بسيار جالب مي باشد.

 مدارس قديمي تبريز    

1-   مدرسه اکبريه: اين مدرسه عمارت دو طبقه مفصلي داشت که در سال 1266ه.ق. در ضلع غربي و شمالي صحن بقعه صاحب الا مر از طرف ميرزا علي اکبر خان مترجم ودبير کنسولگري روسي بنيان نهاده شد.

2-  مدرسه جعفريه: جعفريه مدرسه کوچکي است که دربازار مسجد جامع- جنب مدرسه طالبيه متصل به ديوار شرقي مسجد اسماعيل خاله اوغلي واقع شده است . راه آن از دالان طالبيه ، بين حوضخانه و مسجد نامبرده تعبيه گرديده است.

3-  مدرسه حاج صفر علي: اين مدرسه تقريبا روبروي سراي بزرگ شاهزاده واقع شده است . باني آن تاجر نيکوکاري بوده به نام حاج صفر علي که درروزگار نايب السلطنه در تبريز مي زيسته است.

4-  مدرسه خواجه علي اصغر : اين مدرسه درکوچه حرم خانه پشت عمارت عالي قاپو يا کاخ استانداري کنوني واقع شده است . باني اين مدرسه و مسجد حاج علي اصغر معروف به خواجه مازندراني بود که ظاهرا در روزگار فتحعلي شاه مي زيسته است.

5-  مدرسه صادقيه: اين مدرسه در انتهاي شمالي راسته کهنه که به بازار صادقيه معروف است قرار گرفته ، مدرسه اي است داراي حجرات مستعد جهت طلاب علوم ديني و يک مسجد با طاق هاي آجري ضربي و ستونهاي سنگي و مسجدي به صورت تالاري دراز در جانب شرقي مسجد بزرگ ، جهت زنان نمازگزار . باني اين مدرسه و مسجد ميرزا صادق نامي از اهل اشتهار بود که در زمان شاه سليمان صفوي سمت استيفا داشت . اين مدرسه و مسجد نيز داراي موقوفات زيادي مي باشد. نادر ميرزا درتاريخ و جغرافياي دارالسلطنه تبريز ص 116 مي نويسد : اين مدرسه را حمامي بر نيکو بود که اکنون ويرانه است.

6-  مدرسه طالبيه: اين مدرسه در بازار مسجد جامع تبريز واقع شده است . مدخل آن دالاني است که سطحش قريب به يک مترو نيم از کف بازار پايين تر است . سابقا اين دالان سرپوشيده و مسقف بود . عمارت شمالي در نيمه دوم قرن يازدهم هجري از طرف حاج طالب خان پسر حاج اسحق تبريزي ساخته شده و طبق وقف نامه اي که به مهر و امضاي چهارده تن ازعلما رسيده در تاريخ 1087 ه . ق.  پس ازپايان عمارت طالبيه ، درآمد مستغلاتي به هزينه اداري و حفظ و حراست مدرسه مزبور اختصاص يافته است.

7-  مدرسه ظهيريه: اين مدرسه يکي از بناهاي ميرزا محمد ابراهيم ظهيرالدين وزير آذربايجان است که د رسال 1089 ه .ق. د رزمان سلطنت شاه سليمان صفوي در کنار مسجد ظهيريه يا قزللو مسجد ساخته شده است.

8-  مدرسه کاظميه: کاظميه نام مدرسه و مسجدي است که در محله چنار ، انتهاي بازار مسجد جامع واقع شده است . باني آن سليمان خان بن شم خال خان افشار حاکم صائن قلعه بوده و اين بنا را به نام سيد کاظم رشتي شاگرد معروف شيخ احساني ساخته و ثواب آن را به روان سيد رشتي هديه نموده و توليت آن را به ملا علي مرندي واگذار کرده است و بناي مدرسه و مسجد کاظميه در سال 1271 ه . ق. پايان پذيرفته و بر اثر بي سرپرستي مسجد متروک گرديده و همچنين حوادث طبيعي از قبيل بادوباران و زلزله وغيره کم کم عمارت کاظميه را به ويراني کشانده است به طوري که اکنون جز ويرانه اي حسابي از آن مدرسه و مسجد با عظمت يکصد و بيست سال پيش چيزي بر جاي نيست.

9-  مدرسه نصريه:  اين مدرسه يکي از تنوعات عمارت نصيريه بود که به نام وصيت ابوالنصر حسن فرمانرواي آق قويونلو پس از درگذشت وي ساخته شده است. اين مدرسه مانند ساير قسمت هاي عمارت نصريه در نتيجه زلزله و حوادث مختلف ويران شد و در زمان نايب السلطنه عباس ميرزا ، مرحوم حاج ميرزا مهدي قاضي از در آمد موقوفات عمارت نصريه در محل آن ، مدرسه جديدي ساخت که اکنون به مدرسه حسن پادشاه معروف است.

توسعه شهر تبريز از طريق ايجاد بازارچه هايي در امتداد دروازه هاي هشت گانه قديمي صورت گرفته است . با پوشش فواصل بازارچه ها توسط واحدها ي مسکوني ، سيماي شهر فعلي در قرن گذشته شکل گرفته است و اکنون نيز اين سيما را مي توان در محلات قديمي شهر کاملا مشاهده نمود هر چند خيابان کشي هاي جديد آن بافت قديمي و سنتي را
 ازبين برده بااين همه در بين کوچه پس کوچه ها ي قديمي شهر و برخيابانهاي قديمي مي توان به وضوح معماري قديمي شهر را که از آنها آثاري هر چند غير معمور برجا مانده است مشاهده نمود . اين قسمت از شهر از شمال به محله دوه چي (خيابان شمس تبريزي)، از جنوب به محله ليلاوا و چرنداب ا زشرق به خيابان ثقه الاسلام و خاقاني و از غرب به راسته کوچه و شريعتي محدود مي گردد. د ردوران اين هسته مرکزي بازار تبريز قرار گرفته است که با وسعتي معادل يک کيلومتر مربع از تيمچه هاو سراها و دالان و مساجد و حمام ها و حجرات تشکيل يافته است. اين بازار بعد از مشروطيت و مخصوصا بعد ازسالهاي 1300 شمسي د راثر عدم توجه رو به خرابي گذارده است . هجوم معماري جديد و استفاده از مصالح جديد به جاي مصالح سنتي قديم ، اين بازار را مورد تهديد جدي قرار داده است . رکود اقتصادي منطقه بعد از سال هاي 1320 که مسايل سياسي وقت موجد آن بوده است و فرا ر سرمايه هاي بومي ، در انهدام بازار تبريز نقش مهمي داشته است به طوري که دردهه هاي 30و 40 بي توجهي به اوج خود رسيده و بيشتر انهدام بازار و بافت سنتي آن در اين سال ها صورت گرفته است. با تمام اينهااگر يک جهانگرد اروپايي بخواهد به شرق مسافرت نمايد از اروپا تا تهران بازار سرپوشيده اي به بزرگي و عظمت بازار تبريز مشاهده نخواهد نمود.

ا زجهانگردان بنامي که بازار تبريز را در اعصار و قرون مختلف ديده و توصيف نموده  اند مي توان مقدسي در قرن چهارم ، ياقوت حموي قرن هشتم را نام برد که هر يک به فراخور حال از بازار و وفور کالا و اين که درآمد بيشتر مردم از طريق داد وستد به دست ميآيد سخن رانده اند ولي مفصل ترين آنها را شاردن داشته است . او بازار را داراي 15000 باب مغازه و تبريز را داراي بزرگترين بازار آسيا به حساب مي آورد.

بازار تبريز يکي از شاهکاريهاي جالب معماري ايراني است . طاق ها و گنبدها  بي نظير يا کم نظير دارد.

بزرگترين گنبد بازار ،گنبد تيمچه امير است . مهم ترين تيمچه هاي فعلي بازار تبريز عبارتند از:تيمچه امير ، تيمچه مظفريه ، تيمچه شيخ کاظم ، تيمچه گرجيلر، تيمچه حاج صفر علي ،تيمچه ميرزا شفيع، تيمچه حاج رحيم ، تيمچه حاج مير ابوالحسن.

باني تيمچه امير ميرزا محمد خان امير نظام زنگنه است که در1260 ه .ق در گذشته است . معمار معروف آنصمد معمار بوده است که داستان زندگي او دربين معمارين تبريز زبانزد است . وي د راواخر عمر با فقر روزگار گذرانيده وبا فقر نيز زندگي را بدورد گفته است. يکي از زيباترين قسمت هاي بازار تبريز تيمچه مظفريه است. ساختمان اين بنا در سال 1305 ه.ق پايان پذيرفته است و نامگذاري آن به سبب حضور مظفرالدين ميرزا و افتتاح آن به دست وي بوده است. باني آن حاج شيخ معروف (جعفر قزويني) بوده است که درعين حال باني تيمچه ها و دالان حاج شيخ نيز مي باشد.
معروف ترين راسته ها ي بازارتبريز در حال حاضر عبارتنداز :

بازار امير، بازار کفاشان ، بازار حرمخانه، راسته بازار ، يمن دوز بازار ، بازار حلاجان ، قيزبستي بازار (قيز بسط بازار) بازار سراجان، راسته کهنه ، بازار کلاهدوزان، دلاله زن بازار، بازار صادقيه، بازار مسگران ، بازار حاج محمد حسين ، بازار مشير، بازار صفي، بازار ميرابوالحسن، رنگلي بازار ، بازارچه دوه چي، (شتران)، بازارچه خيابان و...

مجمو عه بازار قديمي تبريز به سبب ويژگي هاي معماري آن و ضرورت حفظ و نگهداري از آن درسال 1354 تحت شماره1097 د رفهرست آثار ملي کشور ثبت شده و اينک مطابق قانون تحت حفاظت سازمان ميرا ث فرهنگي قرار دارد و هر گونه تعميرات و مرمت آن با اطلاع و مجوز آن سازمان صورت مي گيرد . سازمان ميراث فرهنگي کشورهمه ساله از محل بودجه عمومي دولت و کمک هاي مالي کسبه مبالغ قابل توجهي درمرمت و احيا اين مجموعه زيباي قديمي هزينه مي نمايد.

مسجد کهنسال تبریز

مسجد جامع تبریز، شاید زیباترین بنای اسلامی ایران باشد که در قلب بازار تاریخی تبریز قرار دارد و این روزها به یکی از جاذبه های گردشگری این شهر تبدیل شده است. مسجدی با طاق های گنبدی فراوان و ستون های آجری ساده ای که جلوه خاصی به این بنا داده اند.

برای دیدن قدیمی‌ترین بخش مسجد باید سری به شبستان آن بزنید. شبستان دنج و وسیعی که طاق و گنبدهای آن، با ستون‌های هشت‌گوش آجری اش چشم هر تازه واردی را خیره می کند. گچ‌بری‌های ظریف و هنرمندانه این ستون ها که گفته می شود مربوط به دوره روادیان است، جلوه خاصی به مسجد داده اند.

این در حالی است که هنوز هم درباره زمان ساخت این مسجد شک و تردید وجود دارد. به عبارتی، تاریخ بنای مسجد جامع تبریز هنوز به طور دقیق معلوم نیست. اما در برخی کتاب های تاریخی عمر این مسجد را متعلق به صدر اسلام می دانند و در برخی گفته می شود که عبدالله بن عامر سازنده آن بوده است.

اگر از بومیان تبریز درباره تاریخ این مسجد بپرسید می شنوید که مسجد جامع تبریز از ابتدای تأسیس مسجد جامع شهر تبریز بوده و بازار تبریز، گرداگرد آن شکل گرفته‌است. آنها معتقدند مکانی که امروز این مسجد در آن قرار دارد از سال ها پیش مکانی مقدس شمرده می شده است. یعنی از زمان حکومت روادیان، سلجوقیان و اتابکان این منطقه به قسمت مقدس شهر معروف بود و بسیاری از سلاطین و امرا و وزرا در کنار مساجدی که خود ساخته بودند به خاک سپرده می شدند.

مسجد جامع در دوره ایلخانان مغول مورد توجه و تعمیر بوده و بخش‌هایی به آن افزوده شده‌است. مثل  محراب رفیع گچ‌بری شده که یادگار آن دوره است.

در دوره حکومت آق‌قویونلوها در آذربایجان هم گنبدی رفیع  که با انواع کاشیکاری‌های معرق زینت داده شده، به وسیله «سلجوق‌شاه بیگم» زن اوزون حسن در بخش شمالی آن احداث شده است که هنوز هم پایه‌ها و گوشه‌هایی از کاشی‌کاری‌های آن را می توانید ببینید.

اما در زمین‌لرزه سال ۱۱۹۳ هجری که بسیاری از بناهای تبریز آسیب دید، این مسجد هم از خرابی در امان نماند اما بعد از آن به دست احمد خان دنبلی تجدید بنا شد. همین باعث شده است که مسجد جامع فعلی مجموعه‌ای از بناهای مختلف باشد که در دوره‌های گوناگون احداث یا بازسازی شده است. مسجد جامع تبریز در سال های گذشته دو مدرسه داشت: مدرسه طالبیه در شمال و مدرسه جعفریه در شرق که هم اکنون کاملا تخریب شده است. اما گوشه ‌هایی از مدرسه طالبیه به صورت سه طبقه نوسازی شده است.

مسجد جامع را امروز مردم «جمعه مسجد» می خوانند، که بلندی، استحکام ارکان و شایستگی آن دیده هر صاحب نظر را به استادی مهندس و مهارت معمارش متوجه می سازد.

معرفی موزه ها و مراكز فرهنگی استان آذربایجان شرقی

موزه آذربایجان ، تبریز

این موزه برای اولین بار در سال 1336 با نمایش 202 قطعه از آثار فرهنگی انتقالی از موزه ایران باستان شروع به كار كرد. ساختمان فعلی موزه از سال 1341 رسماً افتتاح و شروع به كار كرده است.

این موزه از بخش های زیر تشكیل شده است :

باستان شناسی دوران قبل از اسلام

از اشیای نفیس بخش پیش ازاسلام می توان از یك جام زرین و یك موبند زرین منحصر به فرد و یك ریتون نقره ای با مجسمه ی سرشیر كه همگی مربوط به دوره ی هخامنشی هستند ، یك قبضه شمشیر برنزی متعلق به دوره كاسی ها كه دارای كتیبه ای به خط میخی است و تنگ ها و كاسه های شیشه ای نقش دار مربوط به دوره ی ساسانی و ... نام برد.

باستان شناسی دوران اسلامی

این اشیا شامل انواع سفالینه های نقش دار و لعابداری است كه از مناطق مختلف به دست آمده اند . چینی های بسیار نفیس دوره ی صفوی كه به استناد مهرهای پشت ظروف به دستور شاه عباس اول در طرح ها و رنگ های مختلف ساخته شده اند ، از دیگر اشیای این بخش هستند. از اشیای منحصر به فرد این بخش قفل رمزی فلزی متعلق به سال 566 ه .ق ساخت یك هنرمند اصفهانی است كه دارای 4 عقربه و 65536 رمز می باشد.

یكی دیگر از اشیای دیدنی این بخش كاسه برنزی حكاكی شده مزین به آیات قرآنی و ادعیه متعدد است كه به " جام شفابخش " معروف شده و تاریخ ساخت آن 1110 ه . ق است .

و بالاخره سنگ نوشته ی معروف " بسم الله " كه كتیبه ای مرمرین در ابعاد 33/1× 83/3 متر است . در وسط این كتیبه لفظ جلاله ی "بسم الله الرحمن الرحیم" به خط نستعلیق درشت به عمق حدود 5 سانتیمتر تراشیده شده و در حاشیه آن اشعاری در مدح حضرت رسول اكرم ( ص ) و القاب ایشان با نقوش اسلیمی حك شده است . این كتیبه در تاریخ 1272 ه .ق توسط حكاك ، خطاط و شاعر هنرمند " میرزا محمد علی قوجانی " معروف به میرزا سنگلاخ خلق شده و یكی از شاهكارهای مسلم حكاكی به شمار می آید.

سكه ها ، مهرها و سیلندرها

مهرها و سیلندرها نیز قسمتی از ویترین های این بخش را به خود اختصاص داده اند. این مهرها مربوط به ادوار مختلف تاریخ از هزاره سوم قبل از میلاد تا قرون اخیر هستند . در كنار این مهرها نمونه های طراحی شده آنها بر روی مقوا و نیز آثار نقوش مهرها بر روی خمیر مخصوص در معرض دید قرار دارند. این مهرها همگی گویای علایم و نشانه های ملی ، قومی ، مذهبی ، تجاری و حكومتی اقوام گوناگونی است كه درمناطق مختلف سرزمین پهناور ایران زیسته اند . این علایم برروی قطعات كوچك سنگ از جنس های مختلف مثل انواع عقیق ، یشم ، سنگ سرخ و یمانی و نیز لعل ، فیروزه ، یاقوت و حتی طلا  و نقره و یا سایر سنگ های معدنی حك شده اند.

موزه ادب و عرفان شیخ شهاب الدین ، اهر

این موزه بیشتر ارائه كننده ی آثار دوره های تاریخی صفویه تا قاجاریه است . در بخش ادبی موزه نیز آثار نفیسی از كتب خطی دوران صفوی تا قاجار از قبیل قرآن های خطی با جلد مذهب لاكی و دیوان شعرا و عرفا مانند دیوان جلال الدین مولوی و گلستان سعدی وجود دارد . كتابهایی مزین به نقوش مینیاتوری زیبا با آثار خوش نویسی شده از این جمله اند . همچنین قطعه خط هایی به خط شكسته و نستعلیق از آثار " استاد عبدالمجید طالقانی " ا زخوش نویسان قاجاریه و نیز زیارت نامه حضرت سید الشهدا به قلم "میرآقای اهری" و نیز آثاری از استاد درویشِ معروف در آن به نمایش گذاشته شده است .

از آثار بسیار شگفت انگیز این بخش طوماری است پارچه ای به طول 360 سانتیمتر و به عرض 50 سانتیمتر كه مزین به سوره های كلام الله مجید به خط نسخ ، ثلث و غبار است . این سوره ها در داخل نقوش اسلیمی و ترنجی جای گرفته اند . این طومار متعلق به دوره ی صفویه است . در بخش عرفان نیز تابلوهای نقاشی از دوره ی قاجاریه و مجموعه جالبی از انواع كشكول های دراویش از جنس چوب ، سفال ، چینی و برنز كه دارای كتیبه ها و نقوشی از مجالس درویشان و انواع كلا ه های مخصوص آنان و نیز تبرزین های مرصع طلاكوب و نقره كوب ، فراهم آمده است.

از دیگر اشیای نفیس این بخش ، درِ چوبی پاشنه گردان است . این در كنده كاری و منبت كاری شده است و دارای كتیبه ای متعلق به قرن هفتم ه . ق است .

بنای این موزه را به شاه عباس صفوی نسبت می دهند . این بنا دارای یك ایوان بزرگ ، دو مناره بلند ، دو ایوان كوچك ، یك ایوان بزرگ و یك مسجد بزرگ و خانقاه معروف به قوشخانه و اتاق های متعدد است .

موزه ادبی شهریار

بزرگ ترین اثر استاد، كلیات ارزشمند دیوان اشعار او به زبان پارسی و بخشی از آن به زبان تركی آذری است. معروف ترین بخش از این آثار شهریار ،"كتاب حیدر بابایه سلام"است.

در این موزه علاوه بر آثار چاپ شده استاد ، دفاتر و اوراق بسیاری از آثار و اشعار دست نویس ایشان و قرآنی كه به خط زیبای نسخ نگاشته شده است و برخی لوازم تحریر و آلبوم های محتوی عكس های یادگاری این شاعر اندیشمند و فرزانه در ویترین های مخصوص در معرض نمایش علاقه مندان قرار دارد.

"سید محمد حسین بهجت تبریزی" معروف به"شهریار"فرزند سید اسماعیل موسوی خشكنابی در سال 1286 شمسی در تبریز چشم به جهانگشود و تحصیلات خود را در تبریز و تهران در رشته طب ادامه داد. استاد شهریار در 82 سال زندگی پرفراز و نشیب خود شهرت بسیاری كسب نمود و كتاب های وی به زبان های مختلف ترجمه گردید.

استاد شهریار كه یكی از شعرای بزرگ ایران محسوب می شود، در تاریخ 27 شهریور 1367 شمسی به سرای جاوید شتافت و در مقبرة الشعرای تبریز به خاك سپرده شد.

موزه ارامنه ، تبریز

بعضی از اشیای این موزه از این نظر كه با تاریخ و فرهنگ ارامنه پیوند می خورد ، برای ارامنه از اهمیت زیادی برخوردار است؛ از جمله صندلی منبت كاری كه در سال 1728 میلادی در ارمنستان برای اسقف اعظم كلیسای" آختامار" واقع در دریاچه وان، ساخته شد و طی حوادث سال های 1895 میلادی همراه عصای اسقف اعظم و ناقوس سوراخ سوراخ كلیسای مذكور به خلیفه گری تبریز منتقل شد. تاریخ ساخت این عصا سال 1825 میلادی و تاریخ ساخت ناقوس 1831 میلادی است.

تاج ها ، نشان ها و صلیب های متعددی نیز در دوران وقوع این حوادث به تبریز انتقال یافت. شمعدان های بزرگ كلیساهای سن استپانوس و سن طاطاوس و زنگ بزرگ و در خاتم این كلیسا نیز به همین ترتیب به تبریز منتقل شد.

این موزه در حال حاضر تعطیل است.

دفتر پژوهش های تاریخی مرحوم یحیی ذكاء ( خانه لاله ای ها)

این بنا در دو طبقه با عرصه 900 متر مربع و اعیانی 600 متر مربع احداث شده است. نمای این بنا آجری و بالكن های آن دارای سرستون ها و ستون های  گچ بری شده و حیاط و باغچه است.

نمای ساختمان دارای قاب بندی های آجری پركاری است، راه پله فرعی از كلاه فرنگی طبقه همكف نیازهای اندرونی را برطرف می كرد.

خانه لاله ای ها از زمره خانه های قدیمی ارزشمند شهر تبریز است كه در سال 1379 در فهرست آثار ملی كشور به ثبت رسیده است. به پاس خدمات مرحوم یحیی ذكاء در زمینه تاریخ و ایران شناسی به ویژه پژوهش های منطقه آذربایجان و تبریز از این خانه به عنوان" دفتر پژوهش های تاریخی یحیی ذكاء" بهره برداری می شود.

استاد روانشاد یحیی ذكاء یكی از بزرگترین پژوهشگران معاصر و نیز ازایران شناسان بنام كشورمان است. استاد ذكاء را می توان یكی از بنیان گذاران موزه در ایران نامید. چرا كه ایشان در  برنامه ریزی و راه اندازی بسیاری از موزه ها در تهران و شهرستان ها در 40 سال اخیر نقش اصلی داشته اند. از طرف دیگر ، استاد یكی از خبره ترین كارشناسان اموال فرهنگی بودند. در شناسایی و معرفی آثار دوره قاجار – به ویژه نقاشی – استاد حق بزرگی به گردن جامعه هنری ایران دارد. از استاد حدود 40 كتاب و ده ها مقاله به جای مانده است.

با همكاری خانواده آن مرحوم آثار فرهنگی به جای مانده از ایشان، جهت استفاده  پژوهشگران ،به خانه لاله ای ها در تبریز انتقال داده شد. مجموعه ای از كتاب ها، نشریات ، فیش های پژوهشی استاد و .... از آن جمله است.

موزه تاریخ طبیعی ، تبریز

موزه دوره ایلخانی ، مراغه

این موزه كه آثار فرهنگی مربوط به تاریخ دوره ایلخانی را به نمایش گذاشته ، در تاریخ 1364 شمسی تأسیس گردیده است و از جاذبه های توریستی مراغه محسوب می شود.

اشیای دیدنی این موزه شامل انواع سفالینه ، مجموعه سكه های شاهان ایلخانی و ظروف شیشه ای و فلزی مربوط به همان دوره و نیز قطعه خطی اثر" یاقوت" خوشنویس معروف آن دوره است.

موزه قران و كتابت

كاتب چلبی در كتاب جهان نما ضمن بحث از تبریز می نویسد:".... در قسمت شرقی میدان صاحب آباد متصل به جامع سلطان حسن، مسجد مزین دیگری وجود داشت كه چون بنایش از شاه طهماسب بود عساكر عثمانی جابه جا خرابش كردند..."

از زمان شاه طهماسب تنها دو طاق مرمری نقش دار در مداخل دهلیز و اندرون بقعه باقی مانده است. سنگ نبشته مرمرینی هم در كنار یكی از طاق ها نصب شده كه فرمان منع تمغای كیالی برنج وذغال بر آن نقر شده است. در بالای طاق دیگر سوره"الجن" به خط علاءالدین خوش نویس معروف زمان شاه طهماسب صفوی نوشته شده است.

این مسجد پس از عقب نشینی عثمانی ها دوباره آباد گردید. در زلزله شدید 1193هـ. ق بار دیگر فرو ریخت و در سال 1208 هجری به وسیله جعفر قلی خان دنبلی ملقب به باتمان قلیچ پسر احمدخان تجدید بنا یافت. ماده تاریخ این تجدید بنا مصراع" زحكم خان بشد این مسجد آباد" است.

در 1266 هـ.ق میرزا علی اكبر خان مترجم كنسولگری روس كه مرد ثروتمندی بود به آیینه بندی قسمتی از بقعه و دهلیز و تعمیرات آن اقدام كرد و صحن و مدرسه كنونی را احداث و موقوفاتی برای آنها تعیین نمود.

این صحن و مدرسه كه در سال 1345 شمسی بدون توجهبه اهمیت و حیثیت تاریخی آن در نتیجه امتداد یافتن خیابان دارایی تخریب شد، در بدو تأسیس" مدرسه اكبریه" نام داشت ولی بعدها" صحن مقام صاحب الامر" خوانده شد.

در حال حاضر این مسجد پس از اتمام تغییرات به عنوان موزه قرآن و كتابت تجهیز و برای بازدید علاقه مندان گشوده است.

موزه مشروطه تبریز

بنابراین از سال 1375 كلیه اشیای مربوط به این دوره از تاریخ ایران از موزه آذربایجان و نیز اشیای اهدایی مردم و بازماندگان رهبران و مجاهدین انقلاب مشروطیت فراهم آمد و نخستین پایه این موزه به صورت حاضر را بنا نهاد.

بخشی از مجموعه آثار موجود در این موزه در سال 1341 همزمان با تأسیس موزه آذربایجان و با جمع آوری اسناد و مدارك و یادگارهای مربوط به انقلاب مشروطه در ساختمان موزه آذربایجان فراهم آمده و در آنجا به نمایش گذاشته شده بود. این موزه سال ها تداوم داشت. اما ضرورت تأسیس موزه های مستقل سرانجام در سال 1375 منجر به انتخاب بنای خانه مشروطه به عنوان مناسب ترین محل برای تأسیس این موزه شد.

اینك موزه مشروطه تبریز با داشتن مجموعه قابل توجهی از عكس های مستند و تابلوهای نقاشی از تصاویر بزرگان انقلاب مشروطه و اسناد و مدارك و نامه ها و اعلامیه های مربوط به قیام و مبارزات مجاهدین مشروطه ، یكی از گنجینه های منحصر به فرد كشور محسوب می شود. با اجرای طرح توسعهیاین موزه در آینده نزدیك ، موزه مشروطه جایگاه شایسته خود را در این زمینه به دست خواهد آورد.

زهره پری نوش - سایت تبیان

باغ دو کمال

در باره وجه نام این مکان و چگونگی پیدایش آن در منابع تاریخی آمده است که “شیخ کمال الدین مسعود خجندی پس از آنکه زادگاه خود، شهر خجند را به عزم زیارت مکه معظمه ترک گفت، در بازگشت از سفر حج در شهر تبریز ماندگار شد.”

“حضور کمال در تبریز با زمان حکومت آل جلایری مقارن بود و سلطان حسین جلایری از ارادتمندان کمال خجندی محسوب می شد. به این دلیل، وی در مرحله بیلانکوه باغچه ای را به شیخ هدیه کرد و در آنجا خانقاهی برای کمال بنا نمود و از این زمان باغ مذکور به “باغ کمال” مشهور شد.”

کمال الدین مسعود خجندی پس از وفات تقریبا در اول قرن ۱۵ در همان خانقاهی که در باغش قرار داشت، به خاک سپرده شد. پس از خاکسپاری کمال خجندی در این باغ در دوره صفویها کمال الدین بهزاد نیز مدفون شد.

به گفته یدالله شکیب، “باغ کمال” تا زمانی که انجمن آثار ملی ایران نسبت به ساماندهی این باغ و مقبره اقدام نکرد،به گورستانی متروکه بدل شده بود. طبق نتیجه گیری این انجمن، حالا در اینجا تنها مقبره دو نفر، کمال خجندی و کمال الدین بهزاد باقی مانده است

تصاویر ی از مردان عاشق آذربایجان

 قهرمان تبریز  

یاشاسین یاشاسین  قهرمان تبریز

ستارخان  غیرتلی  دایانان تبریز

آرزو دیارینین    اومود قایناغی

ائلینین سؤنمه ین  یانار اوجاغی

آذادلیق یولونون  شانلی بایراغی

ائلینین  اوزونو     آغاردان تبریز

یاشاسین یاشاسین  قهرمان تبریز

قوینوندا یاشاییر      مینلر بابکی

سینمایان سنگردیر یارالی ارکی

قورتولوش ظفری  آرزی دیلگی

ساتقین مانقوتلاری قورخودان تبریز

یاشاسین یاشاسین       قهرمان تبریز

حقیرلر قودوروب ائدیر حقارت

زنجیرده اسلانا    ائدیر جسارت

قانماییر قورتولسا   قوپار قیامت

ستارخان باغیرخان باغبان تبریز

یاشاسین یاشاسین قهرمان  تبریز

فریلداق مرکزه    بیرده اینانماز

حقّین آلمایینجا  ساکیت اولانماز

ترک ائلیم سویونو دیلینی دانماز

ائلینین یوردونون باغری قان تبریز

یاشاسین یاشاسین    قهرمان تبریز

دوشمه نین گیزله نن مین بیر اوزو وار

به زه نمیش یالانلا  سایسیز سؤزو وار

سئوگیلی یوردومدا    مردار گؤزو وار

یئنیلمز ائولادی      اویانان تبریز

یاشاسین یاشاسین  قهرمان تبریز

قیزیلدان اولسادا        قفس زینداندی

ظولمه قارشی حقلی اولان عصیانلی

شووونیزمین  قانلی الی       عیاندی

تاریخی  یئنیدن      یارادان تبریز

یاشاسین یاشاسین  قهرمان تبریز

اردبیل      اورمیه    ماکی      کلیبر

مرند    سویوق بولاغ    نقده     اهر

بوتون آذربایجان جوشور سر به سر

ائلینه گووه نیب      دایانان تبریز

یاشاسین یاشاسین قهرمان  تبریز

مسجد جهانشاه یا مسجد كبود (گوی مسجید) از آثار ابوالمظفر جهانشاه بن قرا یوسف از سلسله تركمانان قراقویونلو می باشد كه در870 هجری به همت و نظارت  جان بیگم خاتون،زن جهانشاه بن قرایوسف قره قویونلو ،پایان یافته است.

در كتابهای تاریخی،این بنای باشكوه را «عمارت مظفریه»خوانده اند كه مورد توجه ابو المظفر یعقوب بهادر خان قرار گرفت.در این روزگار تبریز در نهایت آبادانی و رونق بود.در نیمه اول قرن یازدهم هجری،كاتب چلبی و اولیا چلبی جهانگردان ترك عثمانی و در نیمه دوم همین قرن،تاورنیه و شاردون جهانگردان فرانسوی از این مسجد دیدن كرده بودند. كاتب چلبی در تاریخ جهان نما می نویسد:

«درگاه مسجد جهانشاه بلند تر از طاق كسری است.بنایی عالی است كه با كاشیهای زیبا آراسته شده،گنبد های بلندی دارد....جامع دل انگیزی است كه هر كس داخل شود دلش اجازه بیرون شدن را نمیدهد.لیكن شیعیان غالب‍ااز رفتن بدان مسجد خودداری میكنند.این بنا با كاشیهای زیبا آراسته شده،گنبدهای بلندی دارد و همه در و دیوار آن با كاشیهای رنگارنگ زینت یافته است»

مادام دیولافوا جهانگرد فرانسوی می نویسد:

«شهر تبریز ابنیه قدیمی زیادی ندارد اما آنچه باقی مانده شایان توجه است بهترین نمونه آن مسجد كبود است كه در قرن 15 میلادی در زمان جهانشاه قره قویونلوها ساخته شده است.متأسفانه گنبد این بنای بی نظیر به واسطه زلزله خراب شده و قسمتی از دیوارها را نیز با خود فرو ریخته است.این مسجد حیاط بزرگی داشته كه در اطراف آن طاق نماهای جالب توجهی بوده و در مركز آن حوض بزرگی برای وضو گرفتن وجود داشته است»

انگیزه ایجاد این مسجد را به خاطر علاقه جهانشاه قراقویونلو به مذهب شیعه یاد كرده و می نویسد: «این شخص دوستدار خاندان نبوت و عصمت و طهارت بوده است.در تمام كاشیكاریهای بی نظیرش،عبارت(علی ولی الله) و اسامی مقدس حسنین سلام الله علیها به اشكال مختلف ،زینت بخش دیوارها بوده است.سنگفرش كف این بنا بسیار باشكوه و خوش منظره بوده كه هنوز هم آسیب ندیده است.درب ورودی مسجد به دهلیز یا كفشكن باز می شود.مسجد مركزی بزرگ در جنوب دهلیز واقع شده است  .این مسجد به شكل مربع و طول هر ضلع آن شانزده ونیم متر است. گنبد فیروزه گون بزرگ و بسیار معروف مسجد كبود در بالای این قسمت قرار داشت.این گنبد بود كه مسجد را به فیروزه اسلام مشهور ساخته بود  .

متاسفانه پس اززلزله وحشتناك تبریز به سال 1192 هجری،تمام سقف مسجد فرو ریخته و خس و خاشاك فراوانی چون پوشاكی ستبر روی آنها را فرا گرفته و مرمر محراب بی نظیر آن از وسط شكسته و به روی خاك افتاده بود.

در صحن و محل عمارات ضمیمه مسجد كبود،دبستان جهانشاه و موزه آذربایجان بر پاست كه در سال 1337 ساخته شده و اكنون یكی از مراكز دیدنی و تاریخی تبریز می باشد. موزه مشروطیت مهمترین قسمت موزه آذربایجان است.

معماری مسجد:

نمای روبروی مسجد با سردرب كاشیكاری شده،شكوه و جلال به خصوصی دارد.مصالح بنا آجری است.سنگهای ساختمانی نادری در آن به كاررفته است.از بقایای مسجد معلوم می شود كه آجرها با گچ بند كشی شده است.صحن مربع شكل،حوضی برای وضو،شبستانهای اطراف برای درس و همچنین پناهگاه مستمندان،مسجد را تشكیل می دادند.در قسمت جلوی صحن و رو به قبله،بنای اصلی مسجد به پا شده كه محوطه ای محصور،پوشیده ومربع شكل است.فاصله پایه های سقف ضربی آن ، 12 متر است كه بر روی چهار پایه یك محوطه مربع شكل قرار دارد.بالای این بنا گنبدی قرار داشت كه از آجر ساخته شده بود ، كه ریخته است.تزیینات دل انگیز و زیبای متنوع به داخل مسجد اختصاص دارد.كف مسجد كاشیهای براق داشت. شبستان بزرگ محاط به رواق های به هم پیوسته است و از سه سو با طاقنماهایی به رواقهای اطراف خود ارتباط دارد . این شبستان با سقفی ضربی پوشیده شده است كه قطر دهانه آن 17 متر است . تنها خصوصیت جالب این گنبد ساخت آن برروی چهارپایه مربعی است كه این مربع خود به خود به تقارن و تجانس در درون مسجد می انجامد لذا عظمت و زیبایی مسجد را كه طی قرون مختلف به نامهای مختلف خوانده شده است باید به لحاظ معماری خاص آن دانست .

اگر نمازگاه را كه شامل محراب نیز است از بنای اصلی جدا كنیم، مربعی به طول 30 متر به وجود می آید.

آنچه در ابتدا به چشم ناظر می خورد، بزرگی و پهنای سردر است كه با دیگر قسمتهای بنا هماهنگ نیست . ارتفاع سردر دو برابر پهنای آن است اما خطای چشم در ارزیابی عمودی و افقی آن را مرتفع تر و بلندتر نشان می دهد . سر در با ویژگیهای خاص خود به سه قسمت تقسیم شده است ؛ دو پایه بزرگ كه طاق ضربی روی آنها زده شده و در وسط دو پایه محل استقرار درب ورودی است.حاشیه طاق سردر را ستون مارپیچی ممتد تشكیل می دهد.همه هنرها در كار تزیین این سردر به كار گرفته شده است.

این مسجد گلدسته ندارد. احتمالا محل دو گلدسته مسجد در انتهای دو دیوار جلویی بود، زیرا گذشته از این كه هیچ گونه محل ریزش ، پایه و پله ای برای صعود به گلدسته در محل نزدیك سردر مشاهده نمی شود، تمركز سردر عظیم بادو گلدسته مرتفع ظرافت و عظمت خاصی به بنا می داد كه با هنر سازندگانش مغایرت داشت و حتی كمترین اعتباری نمی توانست در معیارهای معماری داشته باشد .

مرمت و تعمیر بنا:

در مورد بناهای تاریخی،همواره هدف اصلی و اساسی مرمت است.

روش كار در مرمت مسجد كبود به این صورت می باشد كه قسمتهای تخریب شده  بعد از اینكه زیر سازی و سفید كاری گردید طرحها و كتیبه ها و امثال اینها بازیابی شده و سپس بر روی دیوار منتقل می شود و بعد از شیارزنی،دور خطوط رنگ آمیزی شده و در انتها با لایه پارالویید تثبیت می شود.

از سال 1376 مرمت نقش و نگار و از آبان ماه 1377 مرمت كتیبه ها آغاز و تا به حال نیز ادامه داشته است. در شبستان اصلی چهار پایه كتیبه های هفت پایه تكمیل و دوباره نویسی شده است.

طرحهای گره بندی اضلاع هر پایه تقریبا 60%مرمت شده است.طرحهای لچك و ترنج

چهار گوشه شبستان اصلی 90% مرمت شده است.كتیبه های فوقانی لچك و ترنج نیز 70%مرمت شده است. بقیه كار به صورت كادر بندی پیشرفته است.كاشیهای شش گوشه لانه زنبوری به كار رفته در شبستان كوچك تقریبا 20% به صورت نقاشی مرمت شده است.

مسجد تاج الدين عليشاه جيلاني (گيلاني) معروف به" ارک عليشاه "در رديف مسجد کبود و مجموعه بازار معظم سنتي و سرپوشيده تبريز ، از جمله معدود ولي ارزشمندترين بناهاي تاريخي تبريز و فاخرترين ميراث فرهنگي و باشکوهترين ساختمان هاي باستاني و همچنين شاخصترين هنر و معماري ايراني – اسلامي محسوب مي گردد.
آنچه در کنار استحکام و ويژگيهاي فني، سبک و شيوه هاي معماري جالب توجه و نوع مصالح ساختماني و ملاط بادوام به کار رفته در آن و نيز ضخامت جرزها و ارتفاع قابل توجه ديوارهاي تنها ايوان و شبستان جنوبي و محراب باقي مانده از مسجد و ابعاد خارق العاده آنها و همچنين جلوه و دورنماي چشمگير و شکوه و عظمت خيره کننده اين مسجد ، اهميت اين بنا را مضاعف کرده است، همانا ارزش و اعتبار ويژه معنوي و وجهه تاريخي اسطوره اي بنا است که با باورها ، خاطره ها ، پيروزي و شکست ها و تلخکامي و کامروائي هاي مردم غيور و دشمن ستيز تبريز تنيده شده است.
براساس اطلاعات موجود درمتون تاريخي و نوشته هاي محققين و ايران شناسان و جهانگردان داخلي و خارجي، اين بناي عظيم در دوران آباداني خود داراي کاربردهاي سياسي ، آموزشي و مذهبي بوده و امروز که به خشم طبيعت، ويراني بر آن مستولي گشته ، نيازمند حفظ و توجه است.
ارک عليشاه در مرکز شهر کهن تبريز ، در ضلع جنوبي تقاطع خيابان امام خميني (ره) و فردوسي قرار گرفته و امروز فضاي اطراف آن براي احداث مصلا اختصاص يافته است. بناي فوق که در زمان و نوع خود از بزرگترين بناهاي رفيع اسلام به شمار مي رفت در حقيقت نشانگر اين است که معماران ايراني دوره ايلخاني 700 سال بعد از اسلام به کشور ايران به آن درجه از اقتدار و توان علمي و استعداد و مهارت و تجربه دست يافته بودند که بنايي با اين ارتفاع و ابعاد و استحکام را ساخته اند.
اين بنا که تجلي گر هنر و تمدن ايران دوره اسلامي به حساب مي آيد در طول حيات خويش با حوادث گوناگوني دست و پنجه نرم کرده و سرافراز از بوته آزمايش بيرون آمده بخصوص در دوران صفويان و اشغال تبريز توسط عثمانيان و در دوران قاجاريه و اشغال ايران به وسيله روس ها و انقلاب مشروطيت، شاهد رويدادها و حوادث تلخ و ناگواري بوده است.
اين اثر تاريخي و محوطه باستاني آن در پانزدهم دي ماه سال 1310 هجري خورشيدي به شماره 170 به ثبت رسيده و در فهرست آثار ملي ايران جاي گرفته است. امروزه تنها بخشي از ديوارهاي عظيم و محراب بسيار بلند شبستان جنوبي اين مسجد بر جاي مانده است که خود مويد شکوه روزگار آباداني آن است . ديوارهاي موجود در حقيقت تشکيل دهنده ايوان طاقپوش و حمال طاقي استوانه اي عظيمي بوده که فضاي به وجود آمده به عنوان شبستان و عنصر اصلي مسجد عليشاه به شمار مي رفته است. بقايايي موجود بنا ، حکايت از ايوان به عرض 30/15 متر و جرز و ديوارهاي کناري به ضخامت 10/40 متر و پي و فونداسيون عميق و حجيم متناسب با سازه هاي فوقاني و ارتفاع احتمال بنا تا خط آغاز طاق استوانه اي 25 متر ( البته با دقت در تناسب سازه هاي اثر 36 متر صحيح تر به نظر مي رسد) بوده است.
به اعتقاد کارشناسان اين جرزها مجوف بوده و فضاي خالي داخل ديوارهاي قطور ارک ( در رديفهاي متعدد افقي و عمودي ) به وسيله طاقهاي ضربي پوشانده شده و در عصر قاجار نيز به عنوان انبار غله مورد استفاده قرار مي گرفته است.
اين ابتکار عمل فني به نوعي در بناهاي تاريخي ايران چون گنبد سلطانيه و پل دختر ميانه نيز به کار رفته و علاوه بر سبک وزن سازه ها و صرفه جويي در مصالح و نيروي کار ، موجب کاهش وزن بارهاي مرده و افزايش استحکام عمومي سازه هاي بنا مي شود.
محراب رفيع و بزرگ مسجد در انتهاي ايوان جنوبي و در بين دو نورگير بزرگ قرار گرفته است و آستانه اين نورگيرهاي جنوبي از کف محوطه بنا چند متر بالاتر رفته است.
بررسي دقيق محراب نشان مي دهد که در ساختمان آن مهارت زياد به کار رفته و زمان با پيشرفت کار ، تغييرات عمده اي در طرح و نقشه آن داده شده است. از جمله مي توان به روکش نهائي محراب و نصب چندين رديف آجر بر روي کالبد ساختمان اشاره کرد. در متون تاريخي عصر ايلخاني از خواجه تاج الدين عليشاه جيلاني يا گيلاني به عنوان باني و سازنده ساختمان ارگ يا مسجد تاج الدين عليشاه تبريز ياد شده است.
وي علاوه بر اين بنا باني بناهاي ديگري از جمله بازار سلطانيه ، عمارت سلطان آباد در حوالي بيستون ، سلطان آباد در نزديکي کرج و بخصوص بناي مسجد عظيمي در خارج از کوي " مهاد مهين " (ميار ميار ) تبربز مي باشد.
خواجه تاج الدين عليشاه در اوايل شهريور سال 724 ه.ق به رحمت ايزدي پيوست و وي را در کنار مسجد جامعي که در تبريز ساخته است، دفن کردند. ا

مقبرة الشعرای تبریز

این مقبره مدفن ده ها تن از عرفا ، شعرا ، دانشمندان و ادیبان نامدار این سرزمین است. معروف ترین این بزرگان عبارتند از : مولانا محمد،معروف به بابا مزید ، بابا حسن ، خواجه عبدالرحیمآبادی ، مولانا نظام الدین یحیی غوری ، شیخ حسن بلغاری ، مولانا محمد مغربی ، سلطان پیرباب، شیخ معین الدین صفار ، مولانا عبدالقادر نخجوانی ، مولانا بهاءالدین خاكی ، مولانا ضیاءالدین بزرگ ، خاقانی شیروانی، اسدی طوسی ، ابوالعلاء فلكی ، ظهیرالدین فاریابی ، قطران تبریزی ، فلكی شروانی ، عصار تبریزی ، انوری ابیوردی ، شیخ محمد خیابانی ، ثقة الاسلام تبریزی ، و بالاخره سید محمد حسین شهریار و ده ها شاعروعارف دیگر ...

مقبرة الشعرا تا پیش از اشغال تبریز توسط عثمانی ها و در اواخر سده دهم هجری، آباد بود ولی توسط عثمانی ها به ویرانه ای تبدیل شد. در سال 1337 شمسی به دنبال انتشار دیوان كمال خجندی توسطآقای عزیز دولتآبادی و پس از یافتن قبر كمال در محله ولیانكوی ، مقبرة الشعرا مورد توجه مسئولین قرار گرفت و درسال های بعد از انقلاب اسلامی در اثر پیگیری های فرهنگ دوستان تبریز و تلاش های اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامی ، بنای یادبود باشكوهی در این محل احداث شد.

پس از وفات استاد محمد حسین بهجت تبریزی معروف به شهریار و تعیین تالار اصلیآن بنا به عنوانآرامگاه این شاعر بزرگ معاصر ، پارك مقبرة الشعرای تبریز به عنوان یكی از جاذبه های معروف تبریز برای گردشگران داخلی و خارجیدرآمده است.

تبریز مرکز استان آذربایجان شرقی با مساحتی حدود ۱۲۰۰ کیلومتر مربع و جمعیتی بالغ بر ۱٬۴۶۰٬۰۰۰ (براورد سال ۲۰۰۶) است (منبع) تبریز از دیرباز تأثیر زیادی در زمینه‌های مختلف از جمله سیاسی و اقتصادی داشته‌است. تبریز اولین پایتخت ایران در زمان صفویان و شهر ولیعهدنشین دودمان قاجار بود.

تاریخ

با کشفیات اخیر در محوطه مسجد کبود قدمت تبریز تا ۴۵۰۰ سال برآورد می‌شود. در سده چهارم هجری یاقوت حموی تبریز را مشهورترین شهر آذربایجان می‌خواند.

در سده‌های پنجم تا سوم پیش از میلاد تبریز یکی از شهرهای پر جمعیت آن دوران بشمار میرفته‌است. شهر دارای دروازه‌های متعددی بوده و بیش از ۳۰۰ کاروانسرای در آن جای داشته‌است. به لحاظ استقرار آن در منطقه جغرافیایی خاص شهر پی در پی دستخوش حوادث طبیعی مانند زلزله گشته‌است و همچنین به عنوان بزرگ‌ترین شهر نزدیک به ارمنستان و روم شرقی آن زمان همیشه مورد تاخت و تاز دشمنان شمالی و شمال شرقی قرار گرفته‌است. بدین علت با وجود قدمت کهن آن اکثر آثار تاریخی آن از بین رفته‌است. تبریز یکی از بااهمییت ترین مراکز بازرگانی آن دوران بوده و به‌عنوان پل ارتباطی بین شرق و غرب اهمییت فراوانی داشته‌است. مردمان آن از دیرباز به کار بازرگانی اشتغال داشتند و این فرهنگ تا کنون نگهداری شده‌است.

ابن حوقل در۳۶۷ و ابن مسکویه در ۴۲۱ و ناصر خسرو در ۴۳۸ تبریز را بزرگ‌ترین و آبادترین شهر آذربایجان می‌خوانند

در سال ۶۱۸ لشکر مغول به پشت دروازه‌های تبریز می‌رسند، اما تدبیر بزرگان شهر تبریز را از حمله مغولان مصون نگه می‌دارد و مردم تبریز با بذل مال شهر را از کشتار و ویرانی رها می‌سازند. این اتفاق سه بار تکرار می‌شود و در هر سه بار مردم متمول تبریز همان روش را به کار می‌بندند تا این که در سال ۶۳۸ هجری قمری مغول‌ها به سراسر آذربایجان چیره می‌شوند.برخی از ایلخانیان مغول تبریز را پایتخت خود قرار می‌دهند که در زمان غازان خان تبریز شکوه ویژه‌ای می‌یابد. یکی از اثرهای معماری این دوره، شنب غازان خان تبریز با ابهت تاریخی اش چشم‌ها را خیره می‌سازد، خواجه رشیدالدین فضل‌الله وزیر ایلخانیان ربع رشیدی را بنیاد می‌نهد که در زمان خود عظیم‌ترین مرکز علمی و فرهنگی به شمار می‌رود و از آن همه مجد و عظمت اینک ویرانه‌های از برج‌های ربع رشیدی در میان محله‌ای باقی مانده‌است.

تبریز اولین پایتخت ایران جدید در دوره صفویه شد .نزدیکی تبریز به مرز ایران و عثمانی موجب شد که این شهر در برابر تهدیدات عثمانی آسیب پذیر شود به طوریکه جندین بار به تصرف عثمانیان درآمد تا اینکه شاه طهماسب صفوی تصمیم به انتقال پایتخت به قزوین گرفت. تبریز در دوره قاجار لقب تاریخی دارالسلطنه را گرفت و ولیعهدهای متعدد سلسله قاجار در این شهر اقامت می‌گزیدند.

در رویداد نهضت تنباکو شهر تبریز چون بسیاری دیگر از شهرهای ایران نقش ارزنده‌ای را ایفا کرد. تبریز در جنبش مشروطه نقشی مهم داشت و دلیری و فداکاری کسانی چون ستارخان سردار ملی، باقرخان سالار ملی، ثقه‌الاسلام، شیخ محمد خیابانی، علی مسیو، حسین‌خان باغبان به پیروزی جنبش و گرفتن مشروطه منجر شد.پس از سرکوب مشروطه توسط محمد علی شاه قاجار تمام حرکتهای مشروطه خواهانه در کشور خاموش شدند اما در تبریز و تنها در چند محله آن هنوز کسانی بودند که حاضر باشند تا پای جان از این دست آورد پاسداری کنند . ستارخان و پیروانش در محله امیر خیز شروع به مقاومت کردند و به تدریج چند محله دیگر نیز به آنها ملحق شدند.مقاومت آنها در مقابل نیروهای محمد علی شاه ، قزاقان و دیگر مدافعان استبداد ماهها ادامه داشت تا اینکه مجددا از گوشه و کنار کشور مردم به پا خواستند و مشروطه خواهان با فتح تهران به پیروزی رسیدند.در واقع باید گفت پیروزی مجدد مشروطه خواهان بر استبداد محمد علی شاهی در واقع ناشی از مقاومت تبریز بود .

در ۱۳۲۴ فرقه دموکرات آذربایجان با حمایت شوروی سعی در برپائی حکومتی مستقل از دولت مرکزی ایران کرد و تبریز مرکز فعالیت این گروه بود.ولی با بیرون رفتن نیروهای شوروی فرقه نیز با شکست سختی روبرو شد.

تبریز در نهضت ملی نفت نیز یکی از ارکان حرکت‌های آن زمان در سراسر کشور به شمار می‌رفت.

در ۱۵ خرداد سال ۱۳۴۲ نیز بازاریان تبریز با بستن بازار و خطیبان تبریز باایراد سخنرانی‌های مهم و پخش شب نامه‌ها شرکت داشتند.

در ۲۹ بهمن سال ۵۶  مردم تبریز بر رژیم شاهنشاهی شوریدند.

چراتبریز شهر اولین ها در تاریخ ایران است؟

تبریز به شهر اولین‌ها معروف است. اولین چاپخانه، اولین خیابانی که در ایران دارای برق شد، اولین پستخانه و اولین خط انتقال پست و ...

چاپ و چاپخانه

یحیی آرین پور در اثر خود «از صبا نا نیما» جلد اول می‌نویسد: اولین چاپخانه سربی را میرزا زین العابدین از روسیه به تبریز آورده و این چاپخانه در سال ۱۳۳۲ هجری قمری دو سه سال پیش از بزگشت میرزا صالح شیرازی به تبریز به کار افتاده بود.

بعد از دایر شدن چاپخانه سربی در تبریز، اولین روزنامه شهرستان‌های ایران نیز در تبریز منتشر می‌شود. یحیی آرین پور در همان مأخذ تحت عنوان "جراید شهرستان‌هاً می‌نویسد: تا آنجایی که اطلاع داریم قدیمی‌ترین روزنامه‌ای که بعد وقایع اتفاقیه در ایران و برای نخستین بار در شهرستان‌ها دایر شد روزنامه‌ای است به نام «روزنامه ملتی» که در تبریز منتشر گردید و خبری از آن در شماره‌های سال ۱۲۷۵ هجری قمری وقایع اتفاقیه دیده می‌شود.

مدرسه

نخستین مدرسه نوین ایران نیز در تبریز بنیاد نهاده شد. کسروی در جلد اول «تاریخ مشروطه» می‌نویسد: حاجی میرزا حسن رشدیه در جوانی به بیروت رفت و در آنجا دبستان‌ها را دید و شیوه آموزگاری آنها را یاد گرفت و چون به تبریز بازگشت، بر آن شد که دبستانی به شیوه آنها بنیاد گذارد، و در سال۱۲۶۷ بود که به این کار پرداخت... به جلو ایشان پیش تخته نهاد و الفبا را به شیوه آسان و نوینی (شیوه‌ای که امروز هست) آموخت و از کتاب‌های آسان درس فارسی گفت و شاگردان را پاکیزه نگه داشت و در آمدن و رفتن برده گذاشت و پس از همه تابلویی که نام «مدرسه رشدیه» به روی آن نوشته بود بالای در زد.

مدرسه مموریال از مدارس قدیم شهر تبریز که توسط آمریکایی‌ها اداره می‌شد.

کودکستان و مدرسه کر و لال‌ها

نخستین کودکستان و نخستین مدرسه کر و لال‌های ایران نیز در تبریز بنیاد گذاشته شد. جبار باغچه‌بان که سیمایش آشنای مردم ایران است آموزگاری ارجمند و مبتکری شایسته بود که ابتدا در تبریز کودکستانی را تحت عنوان «باغچه اطفال» دایر کرد و به همان خاطر خود را باغچه‌بان نامید. آقای سرداری نیا در «مشاهیر آذربایجان» در شرح زندگانی جبار باغچه‌بان می‌نویسد:

مدرسه کر و لال‌ها را جبار باغچه‌بان در سال ۱۳۰۳خ با وجود مخالفت‌های زیاد از جمله رییس فرهنگ وقت دکتر محسنی در تبریز دایر کرد. این کلاس جنب باغچه اطفال باغچه‌بان در کوچه انجمن در ساختمان معروف به عمارت انجمن تأسیس شد.

آقای سرداری نیا در ادامه می‌افزاید: جبار باغچه‌بان اولین مؤلف و ناشر کتاب کودک در ایران است. او از سال ۱۳۰۷ خورشیدی علیرغم دشواری‌های وسیع چاپ و کلیشه، چاپ کتاب‌های ویژه کودکان را با نقاشی‌هایی که خود می‌کشید آغاز کرد. یکی از کتاب‌های وی با عنوان «بابا برفی» توسط کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان به چاپ رسیده و شورای جهانی کتاب کودک آن را به عنوان بهترین کتاب کودک انتخاب کرد.

ادبیات نوین

• اولین چاپخانه ایران بسال 1811 میلادی برای اولین بار در تبریز راه اندازی گردید .
• اولین مدرسه مدرن ایران بسال 1888 میلادی و توسط حسن رشدیه در تبریز بنا شد .
• اولین مدرسه ناشنوایان ایران بسال 1924 میلادی و توسط مرحوم جبار باغچه بان در تبریز احداث و فعالیتش را آغاز کرد .
• اولین مدرسه کودکان تیزهوش و نابغه بسال 1926 و توسط آلمانی ها در تبریز تأسیس و فعالیت نمود .
• اولین کودکستان ایران بسال 1923 در تبریز گشایش یافت .
• اولین شهرداری ، شورای شهر و مجلس شهرداری در تبریز راه اندازی شد .
• اولین تشکیلات و سازماندهی مدرن پلیس ایران در تبریز احداث شد .
• اولین اتاق بازرگانی ایران بسال 1906 در تبریز افتتاح گردید .
• اولین ضربخانه سکه پول در ایران در تبریز آغاز به فعالیت نمود .
• اولین کتابخانه عمومی ایران در تبریز کار خود را آغاز کرد .
• اولین سینمای ایران بسال 1900 در تبریز تأسیس یافته و جالب اینکه اولین سالن سینما در تهران را نیز یک تبریزی براه انداخت .
• اولین تئاتر ایران و گروه تئاتر در ایران در تبریز بوجود آمد .
• اولین کارخانه مدرن ایران در شهر تبریز آغاز به کار کرد .
• اولین انجمن  بانوان در تبریز براه افتاد .
• اولین خوابگاه دانشجوئی نیز در تبریز ساخته شد .
• اولین هواپیمایی خصوصی استانی در تبریز(آتا)
• اولین راه آهن ایران بسال ۱۳۰۶ در تبریز توسط آقای کاویان شروع به کار کرد.
• اولین برج آتش نشانی در تبریز بنا شده که از آثار دوره قاجاریه می باشد که در نبش خیابان خاقانی و خیابان بهادری قرار دارد.
• اولین دانشگاه بین المللی دنیا با عنوان ربع رشیدی در دامنه کوه سرخاب در تبریز ساخته شد.
• اولين باشگاه بيليارد زنان در تبريز ..